Parasimpatički sistem, jedan od dva glavna dijela autonomnog (nevoljno aktivnog) nervnog sistema, predstavlja fiziološki mehanizam koji upravlja procesima odmora, probave i skladištenja energije u organizmu. Često se opisuje kao sistem „odmori se i probavi“ (rest and digest), a ima funkcije poput usporavanja srčane frekvencije, ubrzavanja probave i općenitog dovođenja organizma u stanje smirenosti. Osnovni fiziološki izvori Američkog fiziološkog društva (APS) o autonomnom nervnom sistemu navode da parasimpatički i simpatički sistem zajedno djeluju kao dva suprotna mehanizma koji međusobno održavaju ravnotežu te da se unutrašnja ravnoteža organizma (homeostaza) održava upravo putem te ravnoteže.
Kako funkcioniše parasimpatički sistem?
Parasimpatički nervni sistem je dio autonomnog nervnog sistema koji kontroliše nevoljne tjelesne funkcije. Ovo stanje, koje se obično sažima kao stanje „odmora i probave“, pomaže tijelu da se opusti, uspori i štedi energiju, a putem nervnih vlakana koja potiču iz moždanog stabla i donjeg (sakralnog) dijela kičmene moždine utiče na brojne organe u tijelu. Najvažniji elementi u mehanizmu funkcionisanja parasimpatičkog sistema su:
Vagusni nerv
Vagusni nerv, najduži i jedan od najvažnijih nerava parasimpatičkog sistema, inervira srce, pluća, želudac i veliki dio crijeva.
Neurotransmiter acetilholin
Acetilholin koji se oslobađa iz završetaka parasimpatičkih nerava djeluje tako što se veže za receptore u ciljnim organima.
Sakralna parasimpatička vlakna
Vlakna koja izlaze iz donjeg dijela kičmene moždine regulišu funkcije mokraćnog mjehura i genitalnih organa.
Kada se parasimpatički sistem aktivira, srčana frekvencija se usporava, povećava se lučenje probavnih enzima, ubrzavaju se pokreti crijeva (peristaltika), a zjenice se sužavaju. Ovi efekti djeluju u suprotnom smjeru od reakcije simpatičkog sistema „bori se ili bježi“ (fight or flight).
Na koje organe utiče parasimpatički sistem?
Parasimpatički sistem ima ulogu u funkcionisanju brojnih organa i sistema u tijelu. Organi na kojima se parasimpatički uticaj prvenstveno ispoljava su:
Srce
Usporava srčanu frekvenciju i podržava ritam srca u stanju mirovanja.
Pluća
Sužava bronhije i uzrokuje blagu kontrakciju disajnih puteva.
Probavni sistem
Povećava lučenje želučane kiseline, proizvodnju probavnih enzima i pokrete crijeva.
Oko
Podržava sužavanje zjenice (mioza) i prilagođavanje oka gledanju na blizinu.
Žlijezde slinovnice i suzne žlijezde
Povećava stvaranje sekreta u ovim žlijezdama.
Mokraćni mjehur
Podržava kontrakciju mišića mokraćnog mjehura i refleks mokrenja.
Reproduktivni organi
Ima ulogu u širenju krvnih žila tokom procesa seksualnog uzbuđenja.
Kako funkcioniše ravnoteža između parasimpatičkog i simpatičkog sistema?
Autonomni nervni sistem reguliše unutrašnju sredinu organizma međusobnim i uravnoteženim djelovanjem parasimpatičke i simpatičke komponente. Tursko fiziološko društvo navodi da se simpatički sistem aktivira u situacijama stresa, opasnosti ili fizičkog napora, povećavajući srčanu frekvenciju, krvni pritisak i usmjeravajući energiju prema mišićima, dok parasimpatički sistem postaje dominantniji tokom odmora, probave i procesa oporavka. U zdravom fiziološkom funkcionisanju postoji dinamička ravnoteža između ova dva sistema; u različitim dijelovima dana i u različitim situacijama jedan od njih može postati dominantniji u odnosu na drugi.
Poremećaj ove ravnoteže može biti povezan s određenim kliničkim stanjima, ali se takve procjene razmatraju prvenstveno kao dio specifičnih kliničkih slika bolesti, a ne samo na osnovu općih fizioloških informacija.
Kada treba procijeniti stanja povezana s funkcijom parasimpatičkog sistema?
Budući da parasimpatički sistem nije bolest niti stanje koje zahtijeva liječenje, ovaj dio nije predstavljen u obliku „kada treba otići u hitnu službu“, već u kontekstu toga kada treba procijeniti određene kliničke slike koje mogu ukazivati na neravnotežu autonomnog nervnog sistema.
Sljedeća stanja mogu biti povezana s funkcijom autonomnog nervnog sistema te mogu zahtijevati pregled u neurološkoj ili kardiološkoj ambulanti:
Vazovagalna sinkopa (nesvjestica)
Stanje u kojem pretjerana vagalna (parasimpatička) stimulacija dovodi do naglog pada srčane frekvencije i krvnog pritiska, što može uzrokovati nesvjesticu.
Disautonomija
Stanja u kojima je narušena ravnoteža između simpatičkog i parasimpatičkog dijela autonomnog nervnog sistema, a koja mogu biti praćena nepravilnostima srčane frekvencije i krvnog pritiska.
Gastropareza
- Stanja u kojima je pražnjenje želuca usporeno zbog oštećenja vagusnog nerva
- Hronični i neobjašnjivi napadi lupanja srca ili vrtoglavice
U sljedećim slučajevima potrebno je bez odlaganja obratiti se hitnoj službi:
- Ponavljajući i neobjašnjivi napadi gubitka svijesti
- Nesvjestica praćena bolom u prsima, lupanjem srca ili otežanim disanjem
- Iznenadan osjećaj ozbiljne nepravilnosti srčanog ritma
Klinička praksa zasnovana na izvorima Američkog fiziološkog društva naglašava da je ponavljajuće epizode nesvjestice potrebno procijeniti kako bi se isključio ozbiljan uzrok povezan s autonomnim nervnim sistemom ili srcem.
