Kontaktni dermatitis je česta kožna bolest koja nastaje nakon kontakta kože s iritirajućom supstancom ili supstancom koja izaziva alergiju, a karakteriziraju je crvenilo, svrbež i osip. Prekid kontakta s uzročnim faktorom najčešće dovodi do povlačenja simptoma, dok utvrđivanje odgovornog uzročnika i zaštita kože predstavljaju najvažnije korake u liječenju. Kontaktni dermatitis može nastati usljed djelovanja iritirajućih supstanci, ali se može razviti i kao posljedica alergijskih mehanizama u koje je uključen imunološki sistem. Osnovu liječenja kontaktnog dermatitisa čine utvrđivanje uzročnika reakcije i izbjegavanje kontakta s tom supstancom. Kada se okidač ukloni, simptomi se najčešće povuku u roku od nekoliko sedmica.
Šta je kontaktni dermatitis i kako nastaje?
Kontaktni dermatitis je čest oblik ekcema koji nastaje nakon kontakta kože s iritirajućim supstancama ili supstancama koje izazivaju alergiju. Bolest se dijeli u dvije glavne grupe: iritativni kontaktni dermatitis i alergijski kontaktni dermatitis. Najčešći oblik, iritativni kontaktni dermatitis, nastaje usljed oštećenja kožne barijere deterdžentima, proizvodima za čišćenje, rastvaračima ili drugim hemijskim supstancama. U ovom slučaju, umjesto imunološkog sistema, u prvom planu je oštećenje zaštitnog sloja kože.
Alergijski kontaktni dermatitis je reakcija preosjetljivosti odgođenog tipa koju imunološki sistem razvija nakon ponovnog kontakta sa supstancom (alergenom) na koju je prethodno postao osjetljiv; simptomi se obično javljaju nekoliko sati, pa čak i dana nakon kontakta. Prema stranici za informisanje o bolestima Turskog nacionalnog udruženja za alergologiju i kliničku imunologiju, da bi se razvio alergijski kontaktni dermatitis, osoba je prethodno morala doći u kontakt s tom supstancom i postati senzibilizirana; pri ponovnom kontaktu imunološke ćelije brzo migriraju u područje kontakta i pokreću reakciju.
Najčešći uzroci kontaktnog dermatitisa
Među supstancama koje najčešće uzrokuju alergijski kontaktni dermatitis su nikl, kobalt, kalijum-dihromat, sastojci boja za kosu, kozmetički proizvodi, konzervansi i parfemi. Iritativni kontaktni dermatitis najčešće nastaje usljed čestog pranja ruku, upotrebe deterdženata i dezinficijensa, industrijskih hemikalija i dugotrajnog rada u vlažnom okruženju. Među profesionalnim grupama koje su izložene povećanom riziku su frizeri, zdravstveni radnici, osoblje za čišćenje i osobe koje rade u industriji. Kod osoba koje imaju druge alergijske bolesti, poput atopijskog dermatitisa i astme, sklonost razvoju kontaktnog dermatitisa je veća jer je kožna barijera već osjetljiva.
Koji su simptomi kontaktnog dermatitisa?
Najizraženiji znak kontaktnog dermatitisa su crvenilo, svrbež i osjećaj pečenja ograničeni na područje koje je bilo u kontaktu s uzročnom supstancom. Vremenom se na koži mogu pojaviti suhoća, pucanje, perutanje, a u nekim slučajevima i mjehurići ispunjeni tečnošću. Kod teških reakcija mogu se javiti otok i bol. Simptomi se najčešće pojavljuju na rukama, licu, vratu i podlakticama, odnosno na područjima koja su intenzivno izložena vanjskim faktorima; alergijski kontaktni dermatitis se, međutim, kod ponovljenih kontakata može proširiti i na druge dijelove tijela. Najčešći simptomi mogu se navesti na sljedeći način:
- Crvenilo na području kontakta
- Svrbež
- Osjećaj pečenja ili žarenja
- Suhoća kože
- Pucanje kože
- Perutanje
- Mjehurići ispunjeni tečnošću (vezikule)
- Otok (edem) kod težih slučajeva
- Bol ili osjetljivost kod teških reakcija
- Simptomi su uglavnom ograničeni na područje koje je bilo u kontaktu s uzročnom supstancom (posebno ruke, lice, vrat i podlaktice)
- Kod alergijskog kontaktnog dermatitisa osip se pri ponovljenim kontaktima može proširiti i izvan područja direktnog kontakta
Kako se dijagnosticira kontaktni dermatitis?
U postavljanju dijagnoze kontaktnog dermatitisa prvi korak čine uzimanje anamneze i klinički pregled; mjesto na kojem se lezija nalazi pruža važne informacije o mogućoj odgovornoj supstanci. Kod sumnje na alergijski kontaktni dermatitis, zlatni standard dijagnostike je epikutani (patch) test. Prema materijalu za informisanje pacijenata koji je pripremila Radna grupa za kontaktni dermatitis Turskog dermatološkog udruženja, tokom epikutanog testa na kožu se postavljaju ljepljivi flasteri sa određenim standardnim serijama alergena, a reakcija kože procjenjuje se nakon 48 i 96 sati. Ovaj test predstavlja jedan od temelja liječenja jer omogućava utvrđivanje odgovornog alergena i izbjegavanje budućih kontakata s njim.
Kako se liječi kontaktni dermatitis?
Osnovni cilj liječenja kontaktnog dermatitisa je prekid kontakta sa supstancom koja iritira kožu ili izaziva alergiju, kontrola simptoma i obnova kožne barijere. Dok god se kontakt nastavlja, primijenjeni lijekovi ne mogu osigurati trajno poboljšanje; zbog toga je utvrđivanje odgovorne supstance neizostavan prvi korak u liječenju.
Kod blagih i umjerenih slučajeva često se koriste hidratantne kreme bez mirisa i lokalni kortikosteroidi. Na osjetljivim područjima, kao što su lice i pregibi, mogu se razmatrati lokalni inhibitori kalcineurina kako bi se izbjegle neželjene reakcije dugotrajne primjene kortikosteroida. Kod teških ili raširenih promjena može biti potrebno liječenje oralnim kortikosteroidima ili antihistaminicima pod nadzorom ljekara.
Česte zablude
U društvu su prisutne određene pogrešne informacije o kontaktnom dermatitisu. U nastavku su upoređene ove zablude i kliničke činjenice:
"Kontaktni dermatitis je zarazna kožna bolest i može se prenijeti kontaktom s oboljelom osobom." (Česta zabluda)
Kontaktni dermatitis je lokalna reakcija koja nastaje nakon kontakta kože s određenom supstancom i ne prenosi se s osobe na osobu. (Činjenica)
"Alergijski kontaktni dermatitis nastaje odmah pri prvom kontaktu s alergenom." (Česta zabluda)
Da bi se razvio alergijski kontaktni dermatitis, najprije mora doći do procesa senzibilizacije; simptomi se obično pojavljuju pri ponovljenim kontaktima, nekoliko sati ili dana nakon kontakta. (Činjenica)
"Prirodni proizvodi ili proizvodi označeni kao 'hipoalergeni' ne nose rizik od kontaktnog dermatitisa." (Česta zabluda)
Mnoge prirodne supstance, uključujući biljne ekstrakte, također mogu izazvati alergijsku ili iritativnu reakciju; oznaka "hipoalergeno" ne uklanja u potpunosti rizik. (Činjenica)
"Kada simptomi nestanu, može se nastaviti kontakt s odgovornom supstancom." (Česta zabluda)
Sve dok se odgovorna supstanca ne utvrdi i kontakt s njom trajno ne izbjegava, simptomi imaju tendenciju ponovnog javljanja. (Činjenica)
"Kontaktni dermatitis uzrokuju samo kozmetički proizvodi." (Česta zabluda)
Metalni nakit, proizvodi za čišćenje, hemikalije kojima su osobe izložene na radnom mjestu, sastojci lijekova i biljke također predstavljaju široku grupu alergena i iritansa koji mogu uzrokovati kontaktni dermatitis. (Činjenica)
Kada se obratiti ljekaru, a kada hitnoj pomoći?
Ako se kožni osip ne povuče spontano u roku od nekoliko dana, širi se ili se ponavlja, preporučuje se obraćanje specijalisti dermatologije. Dermatološka procjena potrebna je i u slučaju brzog povećanja lezije, krvarenja, jakog bola, promjene boje ili oblika ili ako lezija ne zarasta. Ako su prisutni simptomi poput povišene temperature, zahvaćenosti većeg dijela tijela, promjena oko očiju ili na genitalnom području, otežanog disanja ili otoka lica i grla, potrebno je obratiti se najbližoj hitnoj službi jer ovo stanje može zahtijevati hitnu medicinsku intervenciju. Kod pacijenata s oslabljenim imunološkim sistemom rizik od infekcije je veći, pa se u slučaju otvorenih rana ili lezija s iscjetkom također treba bez odlaganja konsultovati s ljekarom.
