B3 vitamin (niacin) je vitamin B grupe rastvorljiv u vodi koji u organizmu učestvuje u metabolizmu energije, popravci DNK i ćelijskoj signalizaciji. Niacin, koji se prirodno nalazi u brojnim namirnicama poput mesa, ribe, cjelovitih žitarica i mahunarki, za razliku od nekih drugih suplemenata ima konkretniju kliničku osnovu, budući da i njegov nedostatak i veoma visok unos mogu dovesti do stvarnih kliničkih stanja. Preporučeni dnevni unos za odrasle muškarce iznosi približno 16 mg, dok za odrasle žene iznosi 14 mg. Nedostatak niacina može dovesti do bolesti koja se naziva pelagra, međutim, u današnje vrijeme se u razvijenim zemljama nedostatak putem ishrane rijetko javlja.
Šta je B3 vitamin (niacin) i koje funkcije ima?
Niacin predstavlja osnovni gradivni element koenzima koji se nazivaju NAD i NADP; ovi koenzimi imaju ključnu ulogu u proizvodnji ćelijske energije, sintezi masnih kiselina i procesima popravke DNK. Niacin postoji u dva osnovna oblika, nikotinskoj kiselini i nikotinamidu, a ovi oblici mogu imati različite efekte u organizmu. Prema Turskom vodiču za ishranu, dnevna potreba za niacinom kod odraslih muškaraca iznosi približno 16 mg, dok kod žena iznosi oko 14 mg, a ova količina se uglavnom može zadovoljiti uravnoteženom ishranom.
Najznačajnije oblasti primjene B3 vitamina i nivo dokaza
Nivo dokaza za koristi koje se pripisuju B3 vitaminu značajno se razlikuje u zavisnosti od svrhe primjene:
Liječenje nedostatka niacina (pelagre)
Ovo je oblast primjene suplementacije niacinom koja ima najjači i najjasniji nivo dokaza. Pelagra je jasno definisana bolest koju karakterišu osip na koži, proljev i kognitivni poremećaji, a koja se može uspješno liječiti nadoknadom niacina.
Podrška lipidnom profilu
Američko udruženje za srce (AHA) navodi da se nikotinska kiselina u prošlosti koristila u visokim dozama za smanjenje LDL holesterola i povećanje HDL holesterola, međutim, savremene kliničke studije pokazale su da ova primjena ne smanjuje značajno rizik od kardiovaskularnih događaja, a zbog rizika od neželjenih efekata poput toksičnosti za jetru, u savremenim smjernicama se ne preporučuje kao terapija prvog izbora.
Podrška zdravlju kože
U nekim studijama istraživana je uloga topikalnog nikotinamida u podršci kod akni i zaštiti kožne barijere; na ovom području postoje dokazi srednjeg nivoa.
Kognitivne funkcije i neurološka podrška
Poznato je da nedostatak niacina može dovesti do kognitivnih poremećaja, međutim, nema dovoljno snažnih kliničkih dokaza da dodatna suplementacija niacinom poboljšava kognitivne funkcije kod osoba koje nemaju nedostatak niacina.
Ko treba biti oprezan pri upotrebi B3 vitamina, rizične grupe
Iako se B3 vitamin smatra sigurnim kada se unosi putem hrane, kod upotrebe suplemenata u visokim dozama određene grupe trebaju biti posebno oprezne:
Osobe koje imaju bolest jetre
Visoke doze niacina, posebno u oblicima s produženim oslobađanjem, mogu dovesti do povećanja jetrenih enzima i oštećenja jetre.
Osobe koje imaju dijabetes
Visoke doze niacina mogu negativno uticati na kontrolu šećera u krvi.
Osobe koje imaju giht
Niacin može povećati nivo mokraćne kiseline i izazvati napade gihta.
Osobe koje su ranije imale peptički ulkus
Visoke doze niacina mogu povećati iritaciju želuca.
Osobe koje koriste lijekove za krvni pritisak ili lijekove za razrjeđivanje krvi
Budući da niacin može stupati u interakcije s ovim lijekovima, preporučuje se konsultacija s ljekarom.
Trudnice i dojilje
Prije upotrebe suplemenata u visokim dozama, izvan preporučenog dnevnog unosa, preporučuje se konsultacija s ljekarom.
Uobičajene zablude i činjenice
„Visoke doze suplemenata B3 vitamina sprečavaju bolesti srca.“ (Uobičajena zabluda)
Savremene kliničke studije pokazale su da suplementacija nikotinskom kiselinom u visokim dozama ne smanjuje značajno rizik od kardiovaskularnih događaja; zbog toga nije zastupljena kao terapija prvog izbora u savremenim smjernicama. (Činjenica)
„Niacin flush (crvenilo) je opasna nuspojava.“ (Uobičajena zabluda)
Niacin flush je reakcija koja se posebno javlja pri upotrebi visokih doza oblika nikotinske kiseline, a praćena je crvenilom kože i osjećajem pečenja. Uglavnom je bezopasna, ali može biti neugodna; ipak, treba je uzeti u obzir kao mogući znak prekomjernog unosa. (Činjenica)
„Nema razlike između niacina koji se unosi prirodnom hranom i onog u obliku suplementa.“ (Uobičajena zabluda)
Niacin koji se unosi putem hrane ne predstavlja rizik od toksičnosti, dok suplementi u visokim dozama mogu izazvati ozbiljne neželjene efekte, posebno na jetru. (Činjenica)
„Svi bi trebali redovno uzimati suplemente B3 vitamina.“ (Uobičajena zabluda)
Dnevne potrebe za B3 vitaminom mogu se lako zadovoljiti namirnicama poput mesa, ribe, peradi, jaja, mlijeka, orašastih plodova i obogaćenih žitarica. Zbog toga većini osoba koje se uravnoteženo hrane nije potrebna dodatna suplementacija; upotrebu suplemenata ljekar treba procijeniti kada se utvrdi određeni nedostatak ili kliničko stanje. Redovna upotreba suplemenata u visokim dozama može biti potencijalno štetna. (Činjenica)
„Pelagra se danas više uopće ne javlja.“ (Uobičajena zabluda)
Iako je rijetka u razvijenim zemljama, pelagra se i danas može javiti kod osoba s poremećajem upotrebe alkohola, sindromima malapsorpcije ili teškom neuhranjenošću. (Činjenica)
Kada se obratiti ljekaru, a kada hitnoj pomoći?
B3 vitamin može dovesti do stvarnih kliničkih stanja i u slučaju nedostatka i u slučaju prekomjernog unosa, zbog čega zahtijeva drugačiju medicinsku procjenu u odnosu na druge suplemente.
U sljedećim slučajevima preporučuje se obratiti se specijalisti interne medicine ili ambulanti za nutricionizam i dijetetiku:
- Pojava neobjašnjivog osipa na dijelovima kože izloženim suncu, trajnog proljeva i zaboravnosti istovremeno (sumnja na pelagru)
- Potreba za praćenjem funkcije jetre tokom upotrebe suplemenata niacina u visokim dozama
- Procjena nutritivnog statusa kod osoba koje imaju poremećaj upotrebe alkohola ili sindrom malapsorpcije
- Procjena upotrebe niacina u regulaciji lipidnog profila
Situacije u kojima je potrebno obratiti se hitnoj pomoći:
- Žutica, tamna mokraća ili jaki bolovi u stomaku nakon uzimanja suplemenata niacina u visokim dozama (sumnja na toksičnost za jetru)
- Jaka vrtoglavica, nizak krvni pritisak ili osjećaj nesvjestice praćen reakcijom niacin flush
- Mučnina, povraćanje ili poremećaj svijesti nakon slučajnog uzimanja veoma visoke doze niacina
- Američko udruženje za srce naglašava da pacijentima koji primaju terapiju niacinom u visokim dozama treba redovno pratiti funkciju jetre, te da se u slučaju pojave simptoma poput žutice ili jakih bolova u stomaku terapija treba odmah prekinuti i provesti medicinsku procjenu.
