Kardiovaskularna hirurgija je specijalizirana grana medicine koja se bavi liječenjem bolesti i poremećaja srca i krvnih sudova, posebno koronarnih arterija, srčanih zalistaka i aorte. Obuhvata kako tradicionalne operacije na otvorenom srcu, tako i minimalno invazivne tehnike za liječenje koronarne arterijske bolesti, strukturnih bolesti srčanih zalistaka i urođenih srčanih mana. Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) naglašava da su kardiovaskularne bolesti i dalje vodeći uzrok smrtnosti u svijetu, zbog čega značaj kardiovaskularne hirurgije iz godine u godinu sve više raste.
Kardiovaskularna hirurgija – područja primjene
Najčešće bolesti koje se liječe kardiovaskularnom hirurgijom uključuju:
Koronarna arterijska bolest
Začepljenja koja zahtijevaju operaciju premosnice (bypass) kako bi se ponovo uspostavio protok krvi do srčanog mišića. Kod bolesti krvnih sudova koja ne reagira na medikamentoznu terapiju ili angioplastiku izvodi se operacija koronarnog arterijskog bypass grafta (CABG).
Bolesti srčanih zalistaka
Popravka ili zamjena srčanih zalistaka koji ne funkcionišu pravilno.
Urođene srčane bolesti
Urođene srčane anomalije poput ventrikularnog septalnog defekta, atrijalnog septalnog defekta, Fallotove tetralogije i perzistentnog arterijskog duktusa.
Aneurizme
Popravka oslabljenih i proširenih dijelova aorte ili drugih krvnih sudova.
Periferne vaskularne bolesti
Suženja i začepljenja arterija donjih ekstremiteta, karotidnih arterija i bubrežnih arterija.
Aritmije
Za korekciju nepravilnog srčanog ritma koriste se uređaji poput pejsmejkera ili ICD-a, kao i hirurške procedure poput Maze operacije.
Srčana insuficijencija
Kod terminalne srčane insuficijencije koriste se ventrikularni potporni uređaji (VAD) ili transplantacija srca.
Osnovne hirurške metode
Koronarni arterijski bypass graft (CABG)
Koristi se za liječenje koronarne arterijske bolesti. Hirurg stvara novi put kojim krv zaobilazi začepljene arterije i ponovo dolazi do srčanog mišića.
Operacija aneurizme
Oštećeni dio aorte zamjenjuje se graftom (umjetnom arterijom izrađenom od posebnog sintetičkog materijala). Graft omogućava novi, siguran put za protok krvi.
Operacija srčanih zalistaka
Podrazumijeva popravku ili zamjenu srčanog zaliska koji ne funkcioniše pravilno (najčešće aortnog ili mitralnog zaliska). Kada god je moguće, prednost se daje popravci zaliska, posebno kod mitralnog zaliska, jer dugoročni rezultati nadmašuju rezultate zamjene.
Minimalno invazivna kardiohirurgija
Za liječenje suženja koriste se mali rezovi ili tehnike poput TAVR-a (transkateterske zamjene aortnog zaliska). Ove metode, uključujući robotsku hirurgiju i torakoskopske pristupe, značajno skraćuju period oporavka i trajanje bolničkog liječenja.
Transkateterske intervencije na srčanim zaliscima (TAVI/TMVR)
Kod starijih pacijenata ili bolesnika s uznapredovalom bolešću kod kojih operacija nosi visok rizik, transkateterske intervencije omogućavaju zamjenu (replasman) ili popravku srčanih zalistaka bez otvaranja grudnog koša, najčešće putem katetera uvedenog kroz prepone. Najčešće se primjenjuje TAVI (transkateterska implantacija aortnog zaliska) kod teške aortne stenoze. Ostale metode uključuju transkatetersku zamjenu mitralnog zaliska (TMVR) i tehnike postavljanja mitralnog klipa.
Preoperativna procjena
Odluku o izvođenju kardiovaskularne operacije donosi tim za srce. Tim čine kardiolog, kardiovaskularni hirurg, anesteziolog te, po potrebi, interventni kardiolog i drugi specijalisti. Evropsko kardiološko društvo (ESC) i Evropsko udruženje za kardio-torakalnu hirurgiju (EACTS) preporučuju korištenje alata za procjenu rizika kao što su SYNTAX skor i EuroSCORE.
Preoperativna procjena obično uključuje detaljnu anamnezu i klinički pregled, osnovne pretrage (najčešće EKG i laboratorijske nalaze) te važne kardiološke preglede poput ehokardiografije i, po potrebi, procjene koronarnih arterija. Nakon toga procjenjuju se rizici povezani sa srcem, plućima, bubrezima, krvarenjem ili anemijom te neurološkim stanjem. Planira se terapija prije i nakon operacije (posebno primjena antikoagulantnih i antiagregacijskih lijekova), kao i anestezija i strategije očuvanja krvi, u zavisnosti od vrste zahvata i toga da li je operacija planirana ili hitna.
Postoperativni tok i rehabilitacija
Nakon operacije srca i krvnih sudova pacijenti se prvo smještaju u jedinicu intenzivne njege, a potom na odjel, gdje se u prosjeku zadržavaju između pet i deset dana. Tokom ovog perioda prati se pojava mogućih komplikacija, obnavljaju funkcije organa, kontroliše bol i postepeno vraća pokretljivost. Većina pacijenata prvo boravi u jedinici intenzivne ili poluintenzivne njege, gdje medicinski tim kontinuirano prati srčani ritam, krvni pritisak, oksigenaciju, izlučivanje urina, količinu krvarenja odnosno drenažnog sadržaja te laboratorijske nalaze. Po potrebi se primjenjuju terapija kisikom, a u ranoj fazi ponekad i CPAP ili mehanička ventilacija, uz pažljivo vođenje tečnosti i lijekova (analgezija, antiagregacijska ili antikoagulantna terapija kada je indicirana, kontrola krvnog pritiska i srčanog ritma te diuretici po potrebi). Rehabilitacija obično počinje istog ili narednog dana sjedanjem, vježbama disanja, hodanjem uz pomoć i postepenim povećanjem fizičke aktivnosti. Tokom narednih dana pacijenti prelaze s osnovne pokretljivosti na samostalnije hodanje, uz kontinuiranu edukaciju o njezi operativne rane, lijekovima i znakovima upozorenja. Nakon otpusta iz bolnice mnogi pacijenti prolaze program kardiološke rehabilitacije koji uključuje nadzirane fizičke vježbe, kontrolu faktora rizika (srčana dijeta, prestanak pušenja, regulaciju dijabetesa i masnoća u krvi) te edukaciju i psihološku podršku. Potpuni oporavak, u zavisnosti od vrste zahvata i općeg zdravstvenog stanja, najčešće traje od nekoliko sedmica do nekoliko mjeseci.
Česte zablude i činjenice
„Nakon operacije srca više nije moguće voditi aktivan život.“ (Česta zabluda)
Ne. Ova tvrdnja uglavnom nije tačna. Iako je tokom oporavka potrebno privremeno smanjiti fizičku aktivnost, većina ljudi može voditi aktivan život, a mnogi se nakon uspješne operacije i kardiološke rehabilitacije vraćaju istom ili čak višem nivou aktivnosti. Kardiološka rehabilitacija ima ključnu ulogu u ovom procesu. (Činjenica)
„Operacije srca izvode se samo kod starijih osoba.“ (Česta zabluda)
Ne. Operacije srca nisu namijenjene isključivo starijim osobama. Zbog urođenih srčanih mana, povreda ili kasnije stečenih kardiovaskularnih bolesti, kao i koronarne arterijske bolesti, kardiovaskularna hirurgija može biti potrebna i kod novorođenčadi, djece i mlađih odraslih osoba. Sama životna dob nije odlučujući kriterij. (Činjenica)
„Nakon angioplastike više nikada nije potrebna operacija.“ (Česta zabluda)
Ne. Tvrdnja da nakon angioplastike više nije potrebna operacija nije tačna. Iako su angioplastika i ugradnja stenta vrlo učinkovite i znatno manje invazivne metode za uspostavljanje protoka krvi u odnosu na operaciju na otvorenom srcu, one ne predstavljaju trajno izlječenje koronarne arterijske bolesti. Kod bolesti više krvnih sudova i lezija glavnog stabla lijeve koronarne arterije hirurško liječenje često pruža dugotrajnije rezultate. (Činjenica)
„Nakon operacije srca moguće je prestati uzimati lijekove.“ (Česta zabluda)
Kardiovaskularna hirurgija ne uklanja u potpunosti osnovni uzrok bolesti. Prekid uzimanja lijekova bez medicinskog nadzora nakon operacije može dovesti do komplikacija opasnih po život. Iako se neki privremeni lijekovi mogu ukinuti prema preporuci ljekara, osnovni lijekovi poput statina ili antiagregacijske terapije najčešće su dugoročno neophodni. Liječenje i kontrola faktora rizika poput ateroskleroze, hipertenzije i dijabetesa moraju se nastaviti i nakon operacije. (Činjenica)
„Operacija na otvorenom srcu uvijek zahtijeva sternotomiju.“ (Česta zabluda)
Ne. Tvrdnja da svaka operacija na otvorenom srcu zahtijeva sternotomiju nije tačna. Iako je medijalna sternotomija, pri kojoj se presijeca grudna kost, i dalje najčešći i standardni pristup, tehnološki napredak omogućio je izvođenje mnogih operacija na otvorenom srcu manje invazivnim metodama. Kod odgovarajućih pacijenata takvi pristupi omogućavaju brži oporavak i manje postoperativnog bola. (Činjenica)
Kada se obratiti ljekaru, a kada hitnoj službi?
Obratite se specijalisti kardiologije ili kardiovaskularne hirurgije ako imate:
- Bol ili pritisak u grudima koji se javlja pri fizičkom naporu
- Kratak dah i brzo zamaranje
- Osjećaj lupanja srca ili poremećaja srčanog ritma
- Oticanje nogu i bol u listovima pri hodu
- Poznatu srčanu bolest bez redovnih kontrola
- Porodičnu anamnezu srčanih bolesti u mlađoj životnoj dobi
Situacije koje zahtijevaju hitnu medicinsku procjenu:
-
- Iznenadan, izrazito jak bol u grudima ili leđima koji se opisuje kao „kidajući“ i širi se u lijevu ruku ili vilicu
- Iznenadan gubitak svijesti ili nesvjestica
- Naglo nastala otežana disanja uz iskašljavanje ružičastog pjenastog ispljuvka
- Nakon operacije pojava topline, iscjetka ili razdvajanja operativne rane
- Povišena tjelesna temperatura, zimica i ubrzan rad srca nakon operacije
-
