Retencijska cista je, u pravilu, benigna, tečnošću ispunjena vrećica koja nastaje kao posljedica začepljenja izvodnih kanala žlijezda, zbog čega se sekret zadržava unutar njih. Može se pojaviti u mnogim različitim dijelovima tijela; ove ciste se mogu javiti u područjima kao što su sluznica usne šupljine, sinusi, jajnici, dojke, bubrezi i koža. U većini slučajeva protiču bezbolno i otkrivaju se slučajno. Pravovremeno postavljanje tačne dijagnoze u ranoj fazi od velike je važnosti kako bi se spriječila nepotrebna zabrinutost i, kada je potrebno, omogućila pravovremena intervencija.
Šta je retencijska cista i kako nastaje?
Retencijska cista je mala, tečnošću ispunjena vrećica koja nastaje kada se kanal neke žlijezde ili izvodni kanal začepi, pa se sekret ne može normalno isprazniti i dolazi do njegovog nakupljanja. Ovo stanje se može javiti u ustima/zubima, sinusima, bubrezima ili dojkama, a mnoge retencijske ciste su benigne, međutim njihovo značenje zavisi od lokalizacije i prisutnih simptoma. Iako se mehanizam nastanka može razlikovati u zavisnosti od lokacije, osnovni proces je uvijek isti: kanal žlijezde se začepi, sekret se nakuplja i razvija se cista.
Glavni uzroci koji dovode do začepljenja su:
- Hronična upala i infekcije
- Trauma ili povreda
- Anatomska suženja izvodnog kanala žlijezde
- Pojačano stvaranje sluzi
- Hormonalne promjene
- Obliteracija kanala usljed ožiljaka
Područja u kojima se javlja retencijska cista i njene karakteristike
Retencijska cista je benigna, tečnošću ispunjena vrećica koja nastaje kada se kanal začepi i tečnost se ne može normalno isprazniti, pa se nakuplja. Može se pojaviti u različitim regijama, uključujući usnu šupljinu (najčešće mala oteklina nastala zbog začepljenja malih pljuvačnih kanala), sinuse (mukozne retencijske ciste, najčešće se slučajno otkrivaju na CT-u i obično su jasno ograničene i kupolastog oblika) i bubrege (obično se na snimanjima vide kao jednostavne ciste ispunjene tečnošću), kao i u drugim organima obloženim kanalima. U većini slučajeva na snimanjima izgledaju pravilno i dobro ograničeno, najčešće ne uzrokuju simptome, te se liječe u zavisnosti od veličine, lokalizacije i povezanosti sa simptomima ili upalom.
Simptomi retencijske ciste
Simptomi retencijske ciste uveliko zavise od njene lokacije i veličine; mnoge ne uzrokuju nikakve simptome i otkrivaju se slučajno putem dijagnostičkih snimanja. Opšti znaci uključuju:
- Bezbolna oteklina ili osjećaj punoće u zahvaćenom području
- Promjene u funkciji zavisno od lokacije (začepljenje sinusa, otežano gutanje, bolne menstruacije)
- Bol, crvenilo i povišena temperatura u slučaju infekcije
- Iznenadan bol i isticanje tečnosti u slučaju rupture
- Kod sinusnih retencijskih cista prisutni su bol i osjećaj pritiska u licu, kod cista jajnika bol u donjem dijelu trbuha i nadutost, a kod oralnih cista otežano žvakanje i govor spadaju među najčešće tegobe.
Dijagnostički proces
Dijagnoza retencijske ciste započinje kliničkim pregledom; za potvrdu dijagnoze i određivanje lokalizacije koriste se metode snimanja:
Ultrazvuk
Prva linija dijagnostike kod cista jajnika, dojke i mekih tkiva.
Kompjuterizovana tomografija (CT)
Najčešće se koristi kod sinusnih i bubrežnih cista.
Magnetna rezonanca (MRI)
Koristi se za procjenu kompleksnih cista i razlikovanje od malignih masa.
Fina iglena aspiraciona biopsija (FNA)
Primjenjuje se u slučajevima sumnje na malignitet radi histopatološke analize sadržaja ciste.
Smjernice Evropskog društva za radiologiju (ESR) preporučuju primjenu Bosniakove klasifikacije u procjeni bubrežnih cista. Ovaj sistem, na osnovu karakteristika prikazanih na snimanjima, pomaže kliničaru u donošenju odluke o praćenju ili hirurškom liječenju.
Pristupi liječenju
Praćenje
Kod asimptomatskih, malih i benigno izgledajućih retencijskih cista najčešće se primjenjuje aktivno praćenje. Većina cista jajnika se spontano povuče tokom menstrualnog ciklusa.
Medikamentozno liječenje
U slučaju upale uzrokovane infekcijom može se primijeniti antibiotska terapija. Kod hormonski uzrokovanih cista jajnika ponekad se koriste oralni kontraceptivi, iako je njihova efikasnost u smanjenju cista i dalje predmet rasprave.
Hirurško liječenje
Definitivna metoda liječenja kod cista koje uzrokuju simptome, rastu ili izazivaju sumnju na malignitet. Kod mukoznih cista u usnoj šupljini primjenjuje se marsupijalizacija ili potpuna ekscizija. Kod cista jajnika standardni pristup je laparoskopska cistektomija.
Aspiracija
Kod nekih tipova cista pražnjenje sadržaja može privremeno ublažiti simptome, međutim zbog visokog rizika od ponovne pojave obično se smatra privremenim rješenjem.
Česte zablude i činjenice
„Svaka cista može biti kancerogena.“ (česta zabluda)
Retencijske ciste su uglavnom benigne tečnošću ispunjene vrećice koje nastaju zbog začepljenja žlijezda i nakupljanja sekreta. Većina nema nikakvu povezanost s malignitetom. Međutim, kod cista sumnjivog izgleda na snimanjima potrebno je uraditi biopsiju radi konačne procjene. (činjenica)
„Ciste se uvijek moraju operisati.“ (česta zabluda)
Ne, ciste se ne moraju uvijek hirurški uklanjati. Mnoge su benigne, bezopasne i bez simptoma, što znači da se često mogu samo pratiti. Operacija se preporučuje samo kod simptomatskih, rastućih ili sumnjivih slučajeva. (činjenica)
„Ciste nikada ne nestaju same.“ (česta zabluda)
Neke male ciste, iako rijetko, mogu se spontano smanjiti ili nestati. Posebno ciste jajnika i neke sinusne ciste mogu regredirati kada se ukloni uzrok. Većina kožnih cista (npr. epidermoidne ili sebacealne) ne nestaje bez tretmana. (činjenica)
„Ako cista ne boli, nije opasna.“ (česta zabluda)
Bezbolne ciste su često benigne i uglavnom nisu opasne, ali to ne znači da su uvijek bezazlene. Mnoge maligne ciste u početku ne izazivaju bol. Iako nemaju simptome, mogu se inficirati, rasti ili puknuti ako se ne prate. Neophodna je dijagnostička obrada. (činjenica)
„Retencijske ciste se javljaju samo kod odraslih.“ (česta zabluda)
Oralne mukozne ciste i neke sinusne ciste mogu se javiti i kod djece. Kada se kod djeteta primijeti oteklina u usnoj šupljini, preporučuje se pregled dječijeg stomatologa ili ORL specijaliste. (činjenica)
Kada ići ljekaru, a kada u hitnu službu?
Situacije u kojima se treba javiti specijalisti:
- Nova oteklina u usnoj šupljini, vratu ili na koži
- Slučajno otkrivena cista na snimanjima koja zahtijeva procjenu
- Povećanje poznate ciste ili pojava novih simptoma
- Neredovne menstruacije ili bol u karlici povezani s cistom jajnika
Situacije koje zahtijevaju upućivanje porodičnom ljekaru ili odgovarajućem specijalisti:
- Asimptomatske sinusne ciste koje zahtijevaju periodično praćenje
- Kontrola cista dojke putem mamografije ili ultrazvuka
- Praćenje bubrežnih cista prema Bosniakovoj klasifikaciji
Situacije za hitnu službu:
- Torzija ciste jajnika (uvrtanje peteljke ciste) može uzrokovati nagli, jaki bol u donjem dijelu trbuha, mučninu i povraćanje; ovo stanje zahtijeva hitnu hiruršku intervenciju. Puknuta cista jajnika također može dovesti do unutrašnjeg krvarenja i zahtijeva hitnu medicinsku procjenu. Brzo rastuće otekline u usnoj šupljini ili vratu koje otežavaju gutanje ili disanje također su indikacija za hitan pregled.
